Een schokkende gebeurtenis laat niet bij iedereen dezelfde sporen na. Bij een deel van de mensen die iets ingrijpends meemaken ontwikkelt zich een posttraumatische stressstoornis, kortweg PTSS. De klachten die daarbij horen grijpen diep in op het dagelijks functioneren, ook op het werk. Voor collega’s en leidinggevenden is dat niet altijd zichtbaar, want veel mensen met PTSS blijven ondanks hun klachten gewoon aan het werk.
Wat is PTSS?
PTSS ontstaat na het meemaken of getuige zijn van een schokkende gebeurtenis, zoals een ongeval, geweld, een overval, seksueel misbruik of een ingrijpende gebeurtenis tijdens het werk zelf. Denk aan hulpverleners, beveiligers of medewerkers in de zorg die in hun functie met heftige situaties te maken krijgen.
Onderzoek gepubliceerd in het Tijdschrift voor Psychiatrie laat zien dat ruim 11 procent van de Nederlanders op enig moment in het leven aan de criteria voor PTSS voldoet. Op een gegeven moment heeft ruim 1 op de 100 mensen in Nederland er actief last van.
Niet iedereen die iets naars meemaakt ontwikkelt PTSS. Bij de meeste mensen nemen de klachten na de eerste weken vanzelf af. Bij PTSS blijven de klachten aanhouden en kunnen ze zelfs verergeren. Kenmerkend zijn herbelevingen van de gebeurtenis, het vermijden van plekken of situaties die eraan herinneren, een verhoogde staat van alertheid en negatieve veranderingen in stemming en denken.
Hoe PTSS doorwerkt op het werk
Trauma laat diepe sporen na, ook als dat voor de buitenwereld niet zichtbaar is. Veel mensen met PTSS proberen hun klachten zo goed mogelijk te verbergen of bagatelliseren ze zelf. Dat kost veel energie, wat weer doorwerkt in concentratie, samenwerking en het tempo waarin werk wordt afgerond.
Op de werkvloer kan PTSS zich onder meer uiten in:
- Verhoogde spanning, prikkelbaarheid of een kort lontje in situaties die eerder geen probleem waren
- Moeite met concentreren of het overzicht behouden bij een normale werklast
- Vermijding van bepaalde taken, klanten, locaties of collega’s die aan de gebeurtenis doen denken
- Plotselinge paniekmomenten of het opnieuw beleven van de gebeurtenis, ook op onverwachte momenten tijdens het werk
- Aanhoudende vermoeidheid, doordat waakzaamheid en spanning veel energie kosten
Deze signalen zijn niet uniek voor PTSS en zeggen op zichzelf niets over een diagnose. Bij aanhoudende, ernstige of terugkerende klachten is professionele beoordeling nodig. PTSS is geen aandoening die met zelfhulp of goede wil alleen te doorstaan is, daarvoor is behandeling door een deskundige nodig.
Trauma dat op het werk zelf ontstaat
Trauma op de werkvloer komt vaker voor dan vaak wordt gedacht. Uit de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden van TNO en CBS (2023) blijkt dat jaarlijks 1,6 miljoen werknemers in Nederland te maken krijgen met agressie of geweld door klanten, patiënten of andere derden. Dat leidt samen tot 2,9 miljoen extra verzuimdagen per jaar. Voor een deel van deze werknemers vormt een heftig incident op het werk het startpunt van PTSS-klachten.
Werken en re-integreren met PTSS
PTSS verdwijnt niet vanzelf en terugkeren naar het oude werkritme kan spannend of overweldigend aanvoelen. Toch is werk, mits het op de juiste manier wordt opgebouwd, vaak een belangrijk onderdeel van herstel. Het biedt structuur, sociale contacten en een gevoel van betekenis, dingen die bij PTSS juist vaak onder druk staan.
Bij re-integratie na PTSS draait het om een zorgvuldige opbouw: wat is op dit moment haalbaar, waar liggen de grenzen en hoe wordt de belasting stap voor stap uitgebreid zonder dat de klachten verergeren. Een te snelle volledige terugkeer werkt vaak averechts en vergroot het risico op terugval. Een geleidelijke opbouw, met duidelijke afspraken en regelmatige evaluatie, geeft de beste kans op een duurzaam herstel.
Wat kan een werkgever doen?
Werkgevers spelen een belangrijke rol bij het herstel van een medewerker met PTSS. Dat is niet alleen een kwestie van goede wil, het heeft ook een praktische reden. De officiële norm voor de gespecialiseerde ggz, de treeknorm, is maximaal 14 weken tussen aanmelding en start van de behandeling. Uit cijfers van de Nederlandse Zorgautoriteit bleek dat begin 2023 bijna 43 procent van de wachttijden in de gespecialiseerde ggz deze norm overschreed. Voor iemand met acute PTSS-klachten is dat een lange periode zonder passende hulp.
Een aantal dingen die werkgevers concreet kunnen doen:
- Een open gesprekscultuur bieden, waarin een medewerker zich veilig voelt om psychische klachten bespreekbaar te maken bij een leidinggevende
- Vroegtijdig bedrijfspsychologische hulp inschakelen, in plaats van te wachten tot verzuim onvermijdelijk is
- Samen met de bedrijfsarts en eventueel een psycholoog een realistisch re-integratietraject opstellen, met haalbare tussenstappen
- Rekening houden met triggers op de werkvloer, bijvoorbeeld door taken, werktijden of werkplek tijdelijk aan te passen
- De voortgang regelmatig evalueren en het tempo bijstellen waar nodig, in plaats van vast te houden aan een vooraf bepaald schema
Vroeg ingrijpen is zowel in het belang van de medewerker als van de organisatie. Langdurig verzuim door onbehandelde PTSS is ingrijpender en duurt vaak langer dan wanneer er in een vroeg stadium al hulp wordt geboden.
Veelgestelde vragen
Hoeveel mensen krijgen ooit met PTSS te maken?
Onderzoek in het Tijdschrift voor Psychiatrie laat zien dat ruim 11 procent van de Nederlanders op enig moment in het leven aan de criteria voor PTSS voldoet. Op een bepaald moment heeft ruim 1 op de 100 mensen in Nederland er actief last van.
Kan PTSS door het werk zelf ontstaan?
Ja. Beroepen waarin mensen regelmatig met heftige gebeurtenissen te maken krijgen, zoals in de zorg, hulpverlening, beveiliging of het openbaar vervoer, kennen een verhoogd risico. Ook agressie en geweld door klanten of patiënten spelen hierin een rol: jaarlijks krijgen 1,6 miljoen werknemers in Nederland hiermee te maken, blijkt uit onderzoek van TNO en CBS.
Kan iemand met PTSS gewoon blijven werken?
Veel mensen met PTSS blijven, al dan niet met aanpassingen, aan het werk. Werk kan bijdragen aan herstel doordat het structuur en sociale contacten biedt. Of doorwerken haalbaar is, en onder welke voorwaarden, verschilt sterk per situatie en hoort in overleg met een professional te worden bepaald.
Hoe lang duurt behandeling van PTSS?
Dat verschilt per persoon en per behandelvorm. Effectieve behandelingen, zoals EMDR of traumagerichte therapie, kunnen vaak al binnen een beperkt aantal sessies verlichting geven. De precieze duur hangt af van de ernst en aard van de klachten en wordt per situatie bepaald door een behandelaar.
Wat kan een werkgever het beste doen als een medewerker PTSS-klachten meldt?
Luisteren, de klachten serieus nemen en samen kijken naar wat op dit moment haalbaar is, zijn belangrijke eerste stappen. Vroeg schakelen met een bedrijfsarts of bedrijfspsycholoog voorkomt dat de situatie verder verslechtert en helpt om een passend re-integratietraject op te zetten.
Klaar om hiermee aan de slag te gaan?
In een gratis kennismaking kijken we samen waar bij jullie de meeste winst zit.